การรักษาทั้งศาสตร์ ย่อเหลือสี่ทาง

เติมไฟและพลังขับเคลื่อน เมื่อหยางของร่างกายพร่องลง (Tonify Yang)

เติมสารน้ำและส่วนหล่อเลี้ยง เมื่อหยินของร่างกายพร่องลง (Tonify Yin)

ขับความร้อนหรือไฟที่มากเกินออกจากร่างกาย (Eliminate excess Yang)

ขับความเย็นและความชื้นที่มากเกินออกจากร่างกาย (Eliminate excess Yin)

ปักหมุดห้าคู่ลงบนร่างกาย

เส้นลมปราณหยางทั้งหมดพาดผ่านแผ่นหลัง นำพลังปกป้องร่างกายจากปัจจัยก่อโรคภายนอก จุดบนหลังจึงใช้ทั้งเสริมหยางและขับปัจจัยก่อโรค ส่วนเส้นลมปราณหยินไหลด้านหน้า ทำหน้าที่หล่อเลี้ยง จุดบริเวณอก-ท้องจึงมักใช้บำรุงหยิน

เส้นหยางทุกเส้นมาบรรจบหรือเริ่มต้นที่ศีรษะ และหยางมีนิสัยลอยขึ้น เมื่อความร้อนหรือไฟกำเริบจึงพุ่งขึ้นเบื้องบน ทำให้หน้าแดง ตาแดง ศีรษะยังถูกปัจจัยหยางอย่างลมและความร้อนอบอ้าวกระทบง่าย ขณะที่อกและท้องซึ่งเป็นหยิน ถูกความเย็นและความชื้นกระทบง่ายกว่า จุดบนศีรษะจึงใช้ยกชูพลังหยางได้

ผิวหนังและกล้ามเนื้อคือด่านนอกของร่างกาย ทำหน้าที่ปกป้องแบบหยาง ส่วนอวัยวะภายในคือแกนใน ทำหน้าที่หล่อเลี้ยงแบบหยิน — ตรงกับกรอบนอกและแกนในของแผนภาพ

ร่างกายส่วนบนถูกปัจจัยหยางอย่างลมกระทบง่าย ส่วนล่างถูกปัจจัยหยินอย่างความชื้นกระทบง่าย หลักง่าย ๆ ข้อนี้ถูกใช้บ่อยมากในการวินิจฉัยโรคผิวหนังว่าต้นเหตุมาจากลมหรือความชื้น

เส้นลมปราณหยางไหลบนผิวด้านหลังและด้านนอกของแขนขา ส่วนเส้นหยินไหลบนผิวด้านหน้าและด้านใน — เป็นแผนที่พื้นฐานที่กำหนดตำแหน่งจุดฝังเข็มทั้งระบบ

คู่ที่มองไม่เห็นบนแผนที่

อวัยวะหยาง (ฝู่ 腑) เช่น กระเพาะอาหาร ลำไส้ กระเพาะปัสสาวะ ทำงานแบบหยางแท้ ๆ คือแปรสภาพ ย่อย แยก และขับ "ของขุ่น" ออก ทั้งยังเชื่อมต่อกับภายนอกผ่านปาก ทวาร และท่อปัสสาวะ ส่วนอวัยวะหยิน (จั้ง 臟) ไม่ย่อยไม่ขับ แต่เก็บสะสม "สารบริสุทธิ์" ที่กลั่นได้ คือ ชี่ เลือด สารน้ำ และสารจิง คัมภีร์ซู่เวิ่นบทที่ ๑๑ สรุปว่า อวัยวะตันทั้งห้าเก็บสะสมโดยไม่ระบายออก อวัยวะกลวงทั้งหกแปรสภาพย่อยสลายโดยไม่เก็บสะสม

ในอวัยวะเดียวกันก็ยังมีทั้งสองขั้ว ตัวเนื้ออวัยวะและเลือดหรือสารน้ำภายในคือด้านหยิน การทำงานของมันคือด้านหยาง เช่น ม้ามมีหน้าที่ลำเลียงแปรสภาพสารอาหาร (หยาง) สารที่ได้ถูกแปรเป็นเลือด (หยิน) ซึ่งย้อนกลับมาหล่อเลี้ยงเนื้อม้ามเอง หรือตับที่เก็บเลือด (หยิน-โครงสร้าง) พร้อมกับกระจายการไหลของชี่ทั่วร่าง (หยาง-หน้าที่) ดังวลีในซู่เวิ่น: หยางแปรเป็นชี่ หยินก่อเป็นรูป

เลือดคือชี่ในรูปที่หนาแน่นและเป็นวัตถุมากกว่า จึงเป็นหยินเมื่อเทียบกับชี่ หน้าที่ของชี่คือให้ความอุ่น ปกป้อง แปรสภาพ และยกชู ล้วนเป็นงานแบบหยาง ส่วนเลือดหล่อเลี้ยงและให้ความชุ่มชื้น ซึ่งเป็นงานแบบหยินโดยแท้

ชี่ปกป้อง (เว่ยชี่ 卫气 Defensive Qi) ไหลเวียนที่ผิวหนังและกล้ามเนื้อซึ่งเป็นเขตหยาง ทำหน้าที่ปกป้องและให้ความอุ่น ส่วนชี่หล่อเลี้ยง (หยิงชี่ 营气 Nutritive Qi) ไหลเวียนในอวัยวะภายในซึ่งเป็นเขตหยิน ทำหน้าที่บำรุงหล่อเลี้ยงร่างกาย

อ่านอาการเป็นสองภาษา

ตารางอาการหยาง–หยินฉบับเต็ม

เรียบเรียงและสรุปเป็นภาษาไทยจากตำรา Giovanni Maciocia, The Foundations of Chinese Medicine, 3rd Edition (Elsevier) — Chapter 1: Yin–Yang

หมายเหตุ: บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไปเชิงวิชาการด้านการแพทย์แผนจีน ไม่ใช่คำวินิจฉัยโรคหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีปัญหาสุขภาพควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ