samluangclinic
15
Jul
-

-

แพทย์แผนจีน · 中醫

ท้องผูกเรื้อรัง
ในทัศนะแพทย์แผนจีน

ท้องผูกไม่ได้มีแบบเดียว หมอจีนมองว่ามันแตกออกเป็น ๕ แบบ ที่แบ่งเป็นสองขั้ว — ฝั่งที่ “มีของเกินต้องขับออก” กับฝั่งที่ “ขาดของต้องเติมก่อน” ให้ยาถ่ายผิดฝั่งเมื่อไร ยิ่งถ่ายยิ่งผูก

๕ แบบ ๒ ขั้วเคสจริงในห้องตรวจดูแลตัวเองได้

พื้นที่รูปภาพ 1
รูปเปิดเรื่อง — แพทย์แผนจีนกำลังจับชีพจรหรือดูลิ้นผู้ป่วย บรรยากาศคลินิกอบอุ่น แสงธรรมชาติ
alt ที่แนะนำ: “แพทย์แผนจีนตรวจชีพจรผู้ป่วยท้องผูกเรื้อรังที่คลินิก”

ในห้องตรวจ: เสียงจากคนไข้คนหนึ่ง

บทความเปิดด้วยบทสนทนาสั้น ๆ ที่บอกวิธีคิดของหมอจีนได้ทั้งหมด — คำถามทุกคำถามไม่ได้ถามเรื่องการถ่ายเลย

ผู้ป่วย
“ผมถ่ายอุจจาระลำบากมากครับ ปกติ ๒–๓ วันถึงจะถ่ายสักครั้ง ระยะหลังบางครั้ง ๕–๖ วัน เวลาถ่ายก็ต้องเบ่งมากเลย”
หมอจีน
“อุจจาระแข็งหรือเหลว · ดื่มเหล้า สูบบุหรี่หรือเปล่า · ชอบอาหารเผ็ดไหม · คอแห้งไหม ชอบน้ำร้อนหรือน้ำเย็น · ปัสสาวะสีอะไร · มีโรคอื่นอีกหรือเปล่า”
ผู้ป่วย
“แข็งมาก · สูบบุหรี่ค่อนข้างมาก · ชอบเผ็ดมากแต่ไม่ชอบกินผัก · คอแห้งมาก ชอบน้ำเย็น · ปัสสาวะสีเหลืองเข้มทั้งที่ดื่มน้ำมาก · มีกลิ่นปากแรง และเดือนที่แล้วเป็นถุงน้ำดีอักเสบ ไข้ ๓๘–๔๐ องศาเซลเซียส”
หมอจีนดูลิ้น จับชีพจร แล้วพูดว่า
“ลิ้นของคุณแดงมาก ขาดธาตุน้ำ ชีพจรเบาแต่ตึง”

หมอจีนอ่านอะไรออกจากคำตอบเหล่านี้

พื้นฐานของกระเพาะอาหารและลำไส้ของผู้ป่วยรายนี้ มีความร้อนมาก จนทำให้ถุงน้ำดีอักเสบ ความร้อนในลำไส้ที่สูงทำให้เสียน้ำเรื้อรัง ขาดน้ำหล่อเลี้ยงลำไส้ ยิ่งกินของเผ็ดจัด อุจจาระก็ยิ่งแห้งและแข็ง

แม้อาการถุงน้ำดีอักเสบจะดีขึ้นแล้ว แต่สารน้ำในลำไส้ยังไม่ได้รับการเสริมให้พอ ท้องผูกจึงยังต่อเนื่องและหนักกว่าเดิม

ขับความร้อน
ลดต้นเหตุ
บำรุงธาตุน้ำ
เติมสิ่งที่หายไป
เลี่ยงเผ็ด–เหล้า–บุหรี่
หยุดเติมไฟ
ถ่ายให้เป็นเวลา
สร้างนิสัยใหม่

แค่ไหนถึงเรียกว่า “ท้องผูก”

เข้าข่ายท้องผูก
ถ่ายทุก ๓–๕ วัน บางครั้ง ๗–๘ วัน (บางรายนานถึงครึ่งเดือน) ก้อนอุจจาระมักแห้งแข็ง หรือบางครั้งไม่แข็งแต่ก็ถ่ายลำบาก
ยังไม่ถือว่าผิดปกติ
ถ่าย ๒–๓ วันต่อครั้ง อุจจาระอาจแข็งบ้าง แต่ถ่ายได้ไม่ลำบาก

ลำไส้ใหญ่ในสายตาสองศาสตร์

แพทย์แผนจีน
ท้องผูกเกี่ยวกับลำไส้ใหญ่โดยตรง แต่ยังโยงกับม้าม ปอด และไต
ปอดกระจาย–ลำเลียงลงล่างม้ามย่อย–ดูดซึมไตให้ความอบอุ่น (ไฟ)ลำไส้ใหญ่ผลักดันกากออกจากร่างอวัยวะใดอวัยวะหนึ่งเสียสมดุลก็ทำให้ท้องผูกได้ทั้งหมด
แพทย์แผนปัจจุบัน
มองเป็นสายพานการย่อย–ดูดซึม–ก่อตัวเป็นอุจจาระ
กระเพาะอาหารลำไส้เล็กดูดซึมสารอาหารส่วนที่ดีลำไส้ใหญ่ก่อตัวเป็นอุจจาระ 24–48 ชม.ตกค้างนาน → ดูดน้ำกลับ → แข็ง
สาเหตุที่พบบ่อย
ความเคยชิน
กลั้นอุจจาระจนเสียนิสัยการถ่าย
ระบบประสาท
เส้นประสาทที่เลี้ยงลำไส้ใหญ่ผิดปกติ
การอักเสบ
ลำไส้อักเสบ หรืออยู่ในช่วงฟื้นตัวจากการเจ็บป่วย
ร่างกายอ่อนแอ
ขาดกำลังเบ่ง โดยเฉพาะผู้สูงอายุ
ยาและอาหาร
ยารักษาโรคบางชนิด หรืออาหารบางอย่าง
พื้นที่รูปภาพ 2
รูปพักสายตา — ผัก ผลไม้ และแก้วน้ำวางบนโต๊ะไม้ โทนอุ่นเข้ากับธีมหน้า
alt ที่แนะนำ: “อาหารมีกากใยและน้ำดื่มช่วยบรรเทาท้องผูกเรื้อรัง”

แผนที่ท้องผูก ๕ แบบ ในทัศนะแพทย์แผนจีน

แพทย์แผนปัจจุบันใช้ยาที่มีฤทธิ์หลัก ๆ ๓ อย่าง แต่หมอจีนจะแยกโรคตาม “ภาวะสมดุลของร่างกาย” ก่อน แล้วรักษาอาการท้องผูกไปพร้อมกับสร้างสมดุลภายใน แบ่งใหญ่ ๆ ได้ ๒ ขั้ว รวม ๕ แบบ

ลักษณะแกร่ง (實)มีของเกิน — ต้องขับออกลักษณะพร่อง (虛)ขาดของ — ต้องเติมแบบร้อนความร้อนเผาสารน้ำแบบพลังอุดกั้นชี่ติดขัด ไม่ผลักดันแบบเย็นหยางพร่อง ไฟไม่พอแบบพลังพร่องไม่มีแรงเบ่งแบบเลือดพร่องไม่มีน้ำหล่อเลี้ยงแนวทาง: ขับสิ่งที่เกินออกระบาย + คลายความร้อนแนวทาง: เติมสิ่งที่ขาดก่อน แล้วค่อยระบายบำรุง + ช่วยขับถ่ายเป็นตัวเสริม
แบบอาการเด่นที่สังเกตได้หลักการรักษาตำรับยา
ท้องผูกแบบร้อน
實熱 · ลักษณะแกร่ง
ความร้อนสะสมในกระเพาะ–ลำไส้ จากเหล้า บุหรี่ อาหารเผ็ดจัด หรือหลังไข้สูงจนสารน้ำถูกเผาแห้ง
อุจจาระแห้งแข็งมาก · ปัสสาวะน้อยสีเข้ม · ปากคอแห้ง มีกลิ่นปาก · ท้องอืดแน่นปวด · หน้าแดง · ลิ้นแดง ฝ้าเหลืองแห้ง · ชีพจรลื่นเร็วขับความร้อน หล่อลื่นลำไส้หมาจื่อเหริ่นหวาน (麻子仁丸)
ท้องผูกแบบพลังอุดกั้น
氣滯 · ลักษณะแกร่ง
อารมณ์ไม่โปร่ง เครียดสะสม นั่งนาน ไม่ค่อยเคลื่อนไหว ทำให้พลัง (ชี่) ติดขัด ลำไส้ไม่ผลักดัน
ปวดถ่ายแต่ถ่ายไม่ออก · เรอบ่อย · แน่นอกชายโครง · เบื่ออาหาร · ฝ้าลิ้นบางเหนียว · ชีพจรตึงสลายการอุดกั้น ช่วยการระบายลิ่วหมอทาง (六磨湯)
ท้องผูกแบบเย็น
陽虛 · ลักษณะพร่อง
พลังไฟ (หยาง) ในร่างกายพร่อง โดยเฉพาะไฟของไต ไม่พอผลักดันลำไส้ให้ทำงาน
ถ่ายลำบากแต่อุจจาระไม่แข็งมาก · ปัสสาวะใส · ปวดเย็นในท้อง ชอบความอบอุ่น · มือเท้าเย็น กลัวหนาว · ลิ้นซีดฝ้าขาว · ชีพจรจมช้าบำรุงหยาง ให้ความอบอุ่น ช่วยขับถ่ายจี้ชวนเจียน (濟川煎)
ท้องผูกแบบพลังพร่อง
氣虛 · ลักษณะพร่อง
พลัง (ชี่) ของม้ามและปอดพร่อง มักพบหลังเจ็บป่วย ผ่าตัด คลอดบุตร หรือในผู้สูงอายุ
รู้สึกปวดถ่ายแต่เบ่งไม่ออก · เบ่งแล้วเหงื่อออก เหนื่อยหอบ · อ่อนเพลีย หน้าซีดขาว · ลิ้นซีด · ชีพจรอ่อนบำรุงพลัง เสริมม้าม แล้วค่อยช่วยระบายหวงฉีทาง (黃芪湯)
ท้องผูกแบบเลือดพร่อง
血虛 · ลักษณะพร่อง
เลือดและสารน้ำพร่อง ไม่มีอะไรไปหล่อเลี้ยงลำไส้ให้ชุ่มชื้น
อุจจาระแห้งเป็นก้อน · หน้าซีดไม่มีเลือดฝาด · เวียนศีรษะ ใจสั่น · ริมฝีปากและลิ้นซีด · ชีพจรเล็กบำรุงเลือด เพิ่มความชุ่มชื้นให้ลำไส้รุ่นฉางหวาน (潤腸丸)
* ตำรับยาจีนต้องสั่งจ่ายโดยแพทย์แผนจีน ตามการวินิจฉัยเฉพาะราย ไม่ควรซื้อกินเอง

ยาระบายในมุมแพทย์แผนปัจจุบัน

กระตุ้นการบีบตัวของลำไส้
เพิ่มปริมาณน้ำในลำไส้
ช่วยหล่อลื่นลำไส้

ต้องระวังเป็นพิเศษ ก่อนหยิบยาถ่าย

มีการอักเสบในช่องท้อง
ไส้ติ่งอักเสบ ไทฟอยด์ ลำไส้อักเสบ กระเพาะอักเสบ
ลำไส้อุดตัน ทะลุ หรือมีเลือดออก
รวมถึงคนที่ปวดท้องรุนแรงหรืออาเจียน ต้องหาสาเหตุให้แน่นอนก่อน
คนที่เพิ่งเจ็บป่วยหรือมีไข้มาก่อน
ท้องผูกอาจเกิดจากกินได้น้อยจึงถ่ายน้อย ไม่ควรรีบให้ยาถ่าย ควรเน้นบำรุงให้กินได้มากขึ้น
ผู้สูงอายุ ร่างกายอ่อนแอ เลือดพร่อง พลังพร่อง
ต้องบำรุงเป็นหลัก ใช้ยาระบายเสริม และควรใช้ส้วมแบบนั่ง เพราะมักไม่ค่อยมีแรงเบ่ง เสี่ยงเป็นลมหรือเกิดอุบัติเหตุในห้องน้ำ
พื้นที่รูปภาพ 3
รูปประกอบพฤติกรรม — คนกำลังเดินออกกำลังกายเบา ๆ ตอนเช้า หรือกำลังดื่มน้ำอุ่น
alt ที่แนะนำ: “การเดินออกกำลังกายและดื่มน้ำช่วยป้องกันท้องผูกเรื้อรัง”

ดูแลตัวเองอย่างไร ให้ลำไส้กลับมาทำงาน

กินให้มีกาก
ผัก ผลไม้ อาหารมีใยอาหาร และดื่มน้ำให้มากพอ
เลี่ยงสิ่งที่เผาน้ำ
ไม่กินของเผ็ดจัด ไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่
ขยับให้บ่อย
เลี่ยงการนั่งนาน หมั่นออกกำลังกายหรือเดินให้ลำไส้ได้เคลื่อนไหว
ฝึกให้เป็นเวลา
ฝึกถ่ายอุจจาระเวลาเดิมทุกวัน ทางที่ดีควรเป็นตอนเช้า
รักษาใจให้สงบ
ควบคุมอารมณ์ ไม่หงุดหงิดหรืออารมณ์แปรปรวน
อย่าพึ่งยาระบายยาว ๆ
ใช้ต่อเนื่องนาน ๆ จะยิ่งเสียสารน้ำและพลัง กลับทำให้ผูกหนักขึ้น
พื้นที่รูปภาพ 4
รูปก่อนบทสรุป — สมุนไพรจีนหรือถ้วยยาต้ม จัดวางเรียบ ๆ บนพื้นผิวโทนครีม
alt ที่แนะนำ: “ยาสมุนไพรจีนสำหรับรักษาท้องผูกเรื้อรังตามการวินิจฉัยแบบแผนจีน”

สรุป: รักษาสมดุลก่อน แล้วท้องผูกจะหายเอง

ภาวะท้องผูกต้องพิจารณา “สาเหตุที่เป็นต้นเหตุ” ไม่ว่าจะในแผนปัจจุบันหรือแผนจีนก็ตาม

ในรายที่เป็นเรื้อรัง ไม่ควรใช้ยาถ่ายหรือยาระบายอย่างพร่ำเพรื่อ เพราะในทางแพทย์จีนถือว่าจะทำให้เสียน้ำ เสียพลังมากขึ้น พื้นฐานของการเสียสมดุลก็ยิ่งแย่ลงไปอีก

การรักษาจึงต้องรักษา องค์รวมของร่างกายเป็นหลัก ร่วมกับใช้ยาระบายเป็นตัวเสริม เมื่อร่างกายองค์รวมดีแล้วเท่านั้น อาการท้องผูกจึงจะหายได้โดยร่างกายไม่เสียหายมากขึ้น — นั่นจึงจะเป็นการรักษาภาวะสมดุลที่แท้จริง

ที่มาและเครดิต
เรียบเรียงจากบทความ “ท้องผูกเรื้อรังในทัศนะแพทย์แผนจีน”
เขียนโดย นพ.วิทวัส (ภาสกิจ) วัณนาวิบูล
คอลัมน์ แพทย์แผนจีน · นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่ ๒๕๑ · มีนาคม ๒๕๔๓
มูลนิธิหมอชาวบ้าน (doctor.or.th)
หมายเหตุ
เนื้อหานี้เป็นความรู้ทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคล หากมีอาการท้องผูกเรื้อรัง ถ่ายเป็นเลือด น้ำหนักลด หรือปวดท้องรุนแรง ควรปรึกษาแพทย์

บทความที่เกี่ยวข้อง

12
Jul
samluangclinic
นาฬิกาชีวิตแพทย์แผนจีน 12 ยาม คืออะไร และควรใช้ชีวิตอย่างไรให้เหมาะสม

เจาะลึก

กดอ่านต่อ
07
Jun
samluangclinic
บำรุงไต

-

กดอ่านต่อ